Pogłębionym etapem badania wskaźników ekonomicznych jest analiza przyczynowa, w której dąży się do ustalenia wpływu określonych czynników na powstanie odchyleń ujawnionych w toku analizy porównawczej. Chodzi tu zatem o:
- określenie czynników oddziałujących na objęty badaniem wskaźnik ekonomiczny,
- obliczenie wielkości wpływu poszczególnych czynników na odchylenia wynikające
z uprzednich porównań.

Określenie czynników, które oddziałują na kształtowanie się wskaźników ekonomicznych , następuje w drodze rozumowania logicznego, opartego na obserwacji faktycznego przebiegu procesów gospodarczych oraz znajomości ich treści ekonomicznej.

Obliczenie wpływu poszczególnych czynników na badane odchylenia wskaźników ekonomicznych prowadzi do przekształcenia odchylenia ogólnego w kilka odchyleń cząstkowych. Suma odchyleń cząstkowych powinna tworzyć odchylenie ogólne.

Wśród ogółu metod analizy przyczynowej na szczególne wyróżnienie zasługują dwie, różniące się jakby krańcowo odmiennymi cechami, a mianowicie:
- metoda kolejnych podstawień,
- metoda funkcyjna.

Metoda kolejnych podstawień może być stosowana w ujęciu rozwiniętym (nazwanym metodą podstawień łańcuchowych) lub uproszczonym (nazwanym metodą różnicowania).

Metoda podstawień łańcuchowych polega na kolejnym zastępowaniu poszczególnych elementów bazowych danymi rzeczywistymi i ustalaniu odchyleń cząstkowych na podstawie wykształcających się iloczynów skorygowanych. Suma tych odchyleń odpowiadać powinna odchyleniu ogólnemu.

Ujęcie uproszczone tej metody to metoda różnicowania, polegająca na uwzględnieniu
w kolejnych podstawieniach , jedynie różnic między wielkością bazową a rzeczywistą. Podstawową wadą omawianej metody ( w obydwu odmianach) jest to, że w zależności od przyjętej kolejności podstawień otrzymywane są różne odchylenia cząstkowe. Im bardziej złożony jest badany wskaźnik, to znaczy im więcej rozpatrywanych jest czynników kształtujących wskaźnik, tym więcej może być różnobrzmiących wyników (ustalanych odchyleń cząstkowych).

Inne metody analizy przyczynowej, w tym metoda funkcyjna, mają tę wyższość nad metodą kolejnych podstawień, że uzyskiwane odchylenia cząstkowe są jednobrzmiące bez względu na dokonaną kolejność podstawienia czynników.

Metoda funkcyjna polega na ustaleniu wskaźników zmienności poszczególnych czynników,
a następnie wykorzystaniu ich do odpowiedniego przeliczenia bazowej wielkości badanego wskaźnika.